Tiến trình tiến hóa của sự thấu cảm

Nguồn: Unplash

Chúng ta có xu hướng nghĩ về thấu cảm như là một đặc điểm duy nhất chỉ có ở con người. Theo nhà nghiên cứu động vật linh trưởng, Frans de Waal, nhưng có một thứ gì đó vượn và những động vật khác cũng thể hiện. Ông ấy chỉ ra cách mà lịch sử tiến hóa cho thấy xu hướng sâu xa để cảm nhận cảm xúc của người khác.

Ngày xửa ngày xưa, Hoa Kỳ có một tổng thống nổi tiếng với màn biểu diễn hình mặt kì dị. Trong một hành động cảm xúc được kiểm soát, ông ấy sẽ cắn vào môi dưới của mình và nói với khán giả rằng “Tôi cảm thấy nỗi đau của bạn”.

Cho dù trình diễn có chân thành thì cũng không phải là vấn đề ở đây; mà là chúng ta bị ảnh hưởng bởi tình trạng khó khăn khác. Đồng cảm là bản năng thứ hai của chúng ta, quan trọng đến nỗi bất kỳ ai nếu không có nó thì chúng ta sẽ cho rằng đó là mối nguy hiểm hay bệnh tâm thần.

Trong nhiều bộ phim, bằng cách nào đó, chúng ta thường có thể cảm nhận được cảm xúc của các diễn viên và tình tiết trên màn ảnh . Chúng ta tuyệt vọng khi con tàu khổng lồ của họ chìm; chúng ta vui mừng khi chứng kiến họ nhìn vào ánh mắt của người yêu đã xa cách từ rất lâu.

Chúng ta đã quá quen với sự thấu cảm đến mức chúng ta coi nó như là điều hiển nhiên, nhưng như chúng ta biết, nó cần thiết cho xã hội loài người. Đạo đức của chúng ta phụ thuộc vào điều đó: Làm sao mà bất kì ai có thể được mong đợi tuân theo nguyên tắc vàng khi không có khả năng trao đổi tinh thần với đồng loại? Thật hợp lý khi cho rằng năng lực này được ưu tiên hàng đầu, tạo ra nguyên tắc vàng.  Sự thấu cảm được nhắc đến bởi một trong những định nghĩa lâu dài nhất mà chúng ta có, được Adam Smith đưa ra “nơi ôm ấp những niềm đau nỗi khổ”

Ngay cả Smith, cha đẻ của nền kinh tế học, nổi tiếng với việc nhấn mạnh lợi ích cá nhân là nguồn sống của nền kinh tế con người, hiểu rằng khái niệm của lợi ích cá nhân và thấu cảm không mâu thuẫn nhau. Thấu cảm  cho phép chúng ta kết nối với người khác, trước tiên  là tình cảm, và sau đó là hiểu được tình huống và vấn đề của họ.

Khả năng này có thể phát triển, bởi vì nó đã phục vụ sự sống sót của tổ tiên chúng ta theo hai cách. Đầu tiên, giống như động vật có vú, chúng ta cần nhạy cảm với nhu cầu của con cái. Thứ hai, loài của chúng ta phụ thuộc vào sự hợp tác, có nghĩa là chúng ta làm tốt hơn nếu chúng ta được bao quanh với những đồng đội khỏe mạnh, có khả năng. Quan tâm đến họ chỉ là vấn đề làm sáng tỏ lợi ích cá nhân.

Thấu cảm động vật

Thật khó tưởng tượng rằng thấu cảm-một đặc tính rất cơ bản với loài người, xuất hiện sớm trong cuộc đời, và đi kèm bởi những phản ứng sinh lý mạnh mẽ-ra đời chỉ khi tổ tiên của chúng ta tách rời ra khỏi loài vượn người. Nó phải lâu hơn thế nhiều. Những ví dụ của thấu cảm ở những loài khác cho thấy một lịch sử tiến hóa lâu dài đối với khả năng này ở con người.

Tiến hóa hiếm khi loại ra bất kì điều gì. Thay vào đó, các cấu trúc được chuyển đổi, điều chỉnh, đồng chọn cho những chức năng khác, hay được điều chỉnh sang hướng khác. Những cái vây phía trước của loài cá biến thành tứ chi của động vật trên cạn, qua thời gian trở thành móng vuốt, bàn chân, cánh và tay. Thỉnh thoảng, một cấu trúc mất hết toàn bộ chức năng và trở thành thừa thải nhưng đây là một quá trình từ từ, và các đặc điểm hiếm khi biết mất hoàn toàn. Do đó, chúng ta tìm thấy những vết tích nhỏ của xương chân dưới da của cá heo và tàn dư của xương chậu ở rắn.

Trong nhiều thập kỉ qua, chúng ta đã nhìn thấy bằng chứng về sự thấu cảm ngày càng tăng ở các loài khác. Một mảnh bằng chứng xuất hiện vô tình từ một nghiên cứu trên sự phát triển con người. Carolyn Zahn-Waxler, nhà nghiên cứu tâm lý học tại Viện Sức Khỏe Tâm Thần Quốc Gia, đã đến thăm người dân để tìm hiểu trẻ con phản ứng thế nào với cảm xúc của thành viên trong gia đình. Bà hướng dẫn mọi người giả vờ khóc nức nở, khóc hay nghẹn ngào và phát hiện rằng vài vật nuôi trong nhà dường như lo lắng như những đứa trẻ bởi sự đau khổ giả tạo của thành viên trong gia đình. Những con thú này đến gần và đặt đầu mình lên đùi vào lòng chủ nhân của mình.

Nhưng có lẽ bằng chứng thuyết phục nhất cho sức mạnh của sự thấu cảm động vật đến từ một nhóm các nhà tâm thần học, được dẫn dắt bởi Jules Masserman tại Đại học Northwestern. Các nhà nghiên cứu báo cáo vào năm 1964 tại Tạp chí tâm thần học Hoa Kỳ rằng các con khỉ từ chối kéo chuỗi thức ăn được mang đến cho chúng vì nếu làm như vậy gây sốc cho bạn đồng hành. Một con khỉ ngừng việc kéo dây xích trong 12 ngày sau khi chứng kiến một con khỉ khác bị sốc. Những loài linh trưởng đó cuối cùng đang chết đói để tránh gây sốc các loài động vật khác.

Loài vượn người, họ hàng gần nhất của chúng ta, thậm chí còn đáng chú ý hơn. Vào năm 1925, Robert Yerkes báo cáo rằng con tinh tinh của ông ấy, Prince Chim, cực kì lo lắng và bảo vệ người bạn tinh tinh ốm yếu của cậu, Panzee, rằng cơ sở khoa học có thể không chấp nhận tuyên bố của ông ấy: “Nếu tôi nói về hành vi vị tha và hiển nhiên của cậu ấy với Panzee, tôi nên nghi ngờ về việc lý tưởng hóa một con vượn.”

Nadia Ladygina-Kohts, nhà tiên phong nguyên thủy, đã nhận thấy xu hướng thấu cảm tương tự ở loài tinh tinh trẻ, Joni, con thú mà cô đã nuôi dưỡng từ đầu thế kỉ trước ở Moscow. Kohts, người đã phân tích hành vi của Joni ở những chi tiết nhỏ nhất, khám phá ra rằng cách duy nhất để khiến cậu ấy rời khỏi mái nhà của cô ấy sau khi trốn thoát-có hiệu quả hơn nhiều so với bất kì phần thưởng hay đe dọa trừng phạt-bằng cách gợi lên sự  thấucảm:

Nếu tôi giả vờ khóc, nhắm mắt và khóc, Joni lập tức dừng việc chơi đùa hay bất kì hoạt động nào, nhanh chóng chạy đến tôi, với tất cả sự hào hứng và run rẩy, từ nơi xa nhất của ngôi nhà, như mái nhà hay mái chuồng của nó, từ đó tôi không thể bắt nó xuống mặc cho những lời kêu gọi và van nài dai dẳng của tôi. Nó chạy vội vã vòng quanh tôi, như thể đang tìm kiếm kẻ phạm tội, nhìn thẳng vào mặt tôi, dịu dàng nắm lấy cằm của tôi trong lòng bàn tay, nhẹ nhàngchạm vào mặt tôi bằng ngón tay, như thể đang cố gắng hiểu xem điều gì đang xảy ra, và quay lại, nắm chặt ngón chân thành nắm đấm.

Những quan sát này cho thấy rằng ngoài sự liên kết cảm xúc, vượn người có một sự đánh giá cao về tình huống khác và thể hiện mức độ quan điểm. Một báo cáo nổi bật về vấn đề về một tinh tinh cái tên là Kuni, nó đã tìm thấy một con chim bị thương trong chuồng của mình tại sở thú Twycross, Anh. Kuni nhặt con chim lên, và khi người trông nom hối thúc cô cho nó đi, cô đã leo lên đỉnh cao nhất của cây cao nhất, cẩn thận mở đôi cánh con chim và giang rộng ra, mỗi tay một cánh, trước khi ném nó đi mạnh nhất có thể ra khỏi hàng rào bao quanh chuồng. Khi con chim rơi xuống, Kuni leo xuống và bảo vệ nó cho đến cuối ngày, khi nó bay đến nơi an toàn. Dĩ nhiên, những gì Kuni làm sẽ không phù hợp với thành viên trong giống loài của mình. Nhìn thấy những chú chim bay đi nhiều lần, cô ấy dườngnhư cảm nhận được điều gì là tốt với chú chim này, vì vậy cho chúng ta một minh họa về “lòng thấu cảm của Smith

Điều này không có nghĩa là tất cả các câu chuyện chúng ta thu thập được  đều là giai thoại. Các nghiên cứu có hệ thống đã được thực hiện trên cái gọi là hành vi “an ủi”. Sự an ủi được định nghĩa là hành vi thân thiện hay trấn an bởi một người ngoài cuộc với nạn nhân của sự tấn công. Ví dụ, tinh tinh A tấn công tinh tinh B, sau đó người ngoài cuộc C đến và ôm lấy chú rể B. Căn cứ vào hàng trăm quan sát, chúng ta biết rằng xảy ra thường xuyên và vượt qua mức tiếp xúc cơ bản. Nói cách khác, nó là xu hướng rõ ràng có thể phản ánh sự thấu cảm, vì mục tiêu của người an ủi dường như là để giảm bớt đau khổ cho người khác. Thật vậy, tác động thông thường của loại hành vi này là nó làm ngừng la hét, chửi rủi, la lối và những dấu hiệu đau khổ khác.

Một góc nhìn khác về sự thấu cảm

Những ví dụ trên giúp giải thích tại sao với nhà sinh vật học, búp bê của nước Nga là một món đồ chơi đem đến sự hài lòng như vậy, đặc biệt nếu nó có một chiều hướng lịch sử. Tôi sở hữu một con búp bê tổng thống Nga Vladimir Putin, trong đó, chúng tôi khám phá Yeltsin, Gorbachev, Brezhnev, Kruschev, Stalin, và Lenin theo thứ tự. Thấy một chút Lenin và Stalin bên trong Putin sẽ là điều rất khó hiểu với hầu hết các nhà phân tích chính trị. Điều tương tự cũng đúng với đặc điểm sinh học: Cái cũ luôn tồn tại trong cái mới.

Điều này có liên quan với cuộc tranh luận về nguồn gốc của sự thấu cảm, đặc biệt là vì xu hướng này trong một vài lĩnh vực, như tâm lý học, đặt khả năng của con người lên bệ. Về cơ bản, họ áp dụng cách tiếp cận từ trên xuống, nhấn mạnh tính độc đáo của ngôn ngữ, ý thức và nhận thức của con người. Nhưng thay vì cố gắng đặt sự thấu cảm phía trên vùng nhận thức của con người, có lẽ tốt nhất là bắt đầu kiểm tra các quá trình đơn giản nhất có thể, vài cái có lẽ thậm chí ở mức độ tế bào. Trong thực tế, nghiên cứu khoa học thần kinh gần đây cho thấy những quá trình rất cơ bản làm nền tảng cho sự thấu cảm. Các nhà nghiên cứu ở Đại học Parma, Ý, là người đầu tiên báo cáo rằng khỉ có các tế bào não đặc biệt hoạt động không chỉ khi con khỉ cầm một vật thể bằng tay mà còn nếu nó quan sát con khác làm điều tương tự. Vì những tế bào này được kích hoạt nhiều bằng hành động và nhìn ai đó làm, chúng được biết đến những những tế bào thần kinh gương, hay những tế bào “khỉ nhìn thấy, khỉ làm theo”.

Dường như những hình thức thấu cảm phát triển và tiến hóa được đi trước và phát triển bởi những dạng cơ bản hơn. Các nhà sinh vật học thích các các góc nhìn từ dưới lên như vậy. Họ luôn cho rằng sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại, trẻ con và người lớn, con người và động vật, thậm chí giữa con người và những loài động vật có vú nguyên thủy nhất.

Do đó, làm thế nào và tại sao đặc điểm này đã phát triển ở người và các loài khác? Có lẽ sự thấu cảm đã phát triển trong bối cảnh cha mẹ là đặc trưng cho tất cả động vật có vú. Báo hiệu trạng thái thông qua cười, khóc, trẻ sơ sinh thúc giục người chăm sóc hành động. Điều này cũng áp dụng cho các loài linh trưởng khác. Giá trị sống sót của những tương tác này thể hiện rõ từ trường hợp của một con tinh tinh cái bị điếc tôi biết có tên là Krom, khi Krom sinh con và dường như thực sự rất quan tâm đến đứa con của mình.. Nhưng vì nó điếc, nó thậm chí không nhận ra tiếng gọi thảm thiết của đứa con khi nó ngồi xuống với chúng. Trường hợp của Krom chứng minh rằng nếu không có cơ chế phù hợp để hiểu biết và phản hồi cho nhu cầu của một đứa con, một loài sẽ không thể tồn tại.

Trong suốt 180 triệu năm tiến hóa của loài động vật có vú, những con cái phản ứng với nhu cầu của đứa con, đã tái sinh sản nhiều hơn những loài lạnh lùng và xa cách. Có nguồn gốc từ một hàng dài các bà mẹ đã nuôi dưỡng, cho ăn, dọn dẹp, mang vác, an ủi và bảo vệ con cái, chúng ta không nên ngạc nhiên bởi sự khác biệt giới tính trong sự  thấu cảm của con người, như những ai đề xuất giải thích tỉ lệ không cân xứng của con trai ảnh hưởng bởi chứng tự kỉ, được đánh dấu bởi sự thiếu kĩ năng giao tiếp xã hội.

Sự thấu cảm cũng đóng vai trò trong sự cộng tác. Một người cần phải chú ý hơn đến các hoạt động và mục tiêu của người khác để hợp tác hiệu quả. Sư tử cái cần nhanh chóng nhận thấy khi sư tử cái khác chuyển sang chế độ đi săn, do đó nó có thể tham gia với chúng và đóng vào sự thành công tự hào. Tinh tinh đực cần chú ý đến cuộc ganh đua của bạn thân và giao tranh với những đứa khác, để nó có thể giúp đỡ bất cứ khi nào cần đến, do đó bảo đảm sự thành công chính trị trong quan hệ đối tác của chúng. Hợp tác hiệu quả đòi hỏi phải tinh tế phù hợp với trạng thái cảm xúc và mục tiêu của người khác.

Trong khuôn khổ từ dưới lên, trọng tâm không tập trung nhiều vào mức độ  thấucảm cao nhất, mà là các hình thức đơn giản nhất của nó, và cách chúng kết hợp với nhận thức gia tăng để sản sinh ra những hình thức thấu cảm phức tạp hơn. Sự chuyển đổi này đã diễn ra như thế nào? Tiến hóa của sự thấu cảm đã phát triển từ những cảm xúc và động lực được chia sẻ giữa cá nhân với một sự khác biệt lớn hơn,  

Tuy nhiên, như trong một con búp bê Nga, các lớp bên ngoài luôn chứa lõi bên trong. Thay vì sự tiến hóa đã thay thế các hình thức thấu cảm đơn giản hơn bằng những hình thức tiên tiến hơn, cái sau chỉ là sự xây dựng trên cái trước và vẫn phụ thuộc vào chúng. Điều này có nghĩa là sự thấu cảm đến với chúng ta một cách tự nhiên. Nó không phải là cái gì đó chúng ta chỉ học sau này trong cuộc sống, hay được xây dựng một cách văn hóa. Thực chất, đó là một phản ứng dây chuyền mà chúng ta tinh chỉnh và xây dựng trong suốt cuộc đời của mình, đến khi nó đạt đến một mức độ mà tại đó nó trở thành một thứ phản ứng phức tạp đến mức khó mà nhận ra nguồn gốc của nó trong những phản ứng đơn giản hơn, chẳng hạn như bắt chước cơ thể và truyền cảm xúc.

Trên dây xích

Kết nối Sinh học giữ chúng ta “trên một mạng lưới mắt  xích”,trong từ ngữ nhẹ nhàng của nhà sinh vật học Edward Wilson, cho phép chúng ta đi lạc từ lúc chúng ta là ai cho đến nay. Chúng ta có thể thiết kế cuộc sống của chúng ta theo bất kì cách nào chúng ta muốn, nhưng liệu chúng ta sẽ phát triển hay không, phụ thuộc vào cuộc sống đó phù hợp với những khuynh hướng của con người tốt như thế nào.

Tôi ngần ngại dự đoán những điều con người chúng ta có thể và không thể làm được, nhưng chúng ta phải cân nhắc dây xích sinh học của mình khi quyết định loại xã hội nào chúng ta muốn xây dựng, đặc biệt là khi nó tiến đến mục tiêu như là đạt được quyền con người phổ quát.

Nếu chúng ta có thể xem mọi người ở các châu lục khác là một phần của chúng ta, kéo họ vào vòng tròn tương hỗ vàthấu cảm, chúng ta sẽ xây dựng hơn là đi ngược lại bản chất của chúng ta.

Ví dụ, vào năm 2004, Bộ trưởng tư pháp Israel đã gây náo động chính trị về việc thông cảm với kẻ thù. Yosef Lapid đặt câu hỏi cho kế hoạch của quân đội Israel phá hủy hàng ngàn ngôi nhà của người Palestine trong khu vực dọc biên giới với Ai Cập. Ông ấy đã bị xúc động bởi hình ảnh trong bản tin buổi tối. “Khi tôi nhìn thấy hình ảnh của một bà lão trên truyền hình tất cả tứ chi trong đống đổ nát của ngôi tìm dưới đống gạch lát sàn để tìm thuốc của bà, tôi đã nghĩ, ‘Tôi sẽ nói gì nếu đó là bà của mình?’”. Bà của Lapid là một nạn nhân của nạn tàn sát người Do Thái vào thời Hitler.

Sự cố này cho thấy làm thế nào một cảm xúc đơn giản có thể mở rộng định nghĩa của một nhóm người. Lapid đã đột nhiên nhận ra rằng người Palestine cũng là một phần trong vòng tròn quan tâm của ông ấy. Sự thấu cảm là một vũ khí trong tiết mục của con người có thể giúp chúng ta thoát khỏi lời nguyền.

Mặc dù sự thấu cảm là mong manh. Trong những loài động vật gần gũi với chúng ta, nó được bật lên bởi những sự kiện trong cộng đồng của chúng, như là một con thú trẻ gặp nạn, nhưng nó cũng dễ dàng bị tắt đi trong mối liên hệ với động vật bên ngoài hay thành viên của loài khác, chẳng hạn như con mồi. Cách mà con tinh tinh đâm vào hộp sọ của một con khỉ còn sống bằng cách đập nó vào thân cây không phải là quảng cáo cho sự thấu cảm của vượn. Vượn người nhỏ thì ít hung dữ hơn, nhưng trong trường hợp của chúng, sự thấu cảm cũng cần thông qua nhiều bộ lọc trước khi được thể hiện. Những bộ lọc thường ngăn chặn các thể hiện sự thấu cảm bởi vì không con vượn nào có thể cảm thấy thương cảm cho tất cả sinh vật trong mọi lúc. Điều này áp dụng như nhau cho con người. Nền tảng tiến hóa của chúng ta khiến cho thật khó xác định với người ngoài. Chúng ta đã tiến hóa để ghét kẻ thù của mình, phớt lờ những người mà chúng ta ít biết đến, và mất lòng tin vào bất kì ai không giống như chúng ta. Thậm chí khi chúng ta chủ yếu hợp tác trong cộng đồng của mình, chúng ta hầu như trở nên là một loài động vật khác trong cách đối xử với người lạ. (Xem biểu đồ)

Đây là thách thức của thời đại chúng ta: toàn cầu hóa bởi một loài bộ lạc. Trong việc cố gắng cấu trúc lại thế giới sao cho phù hợp với bản chất con người, điểm cần lưu ý là hệ tư tưởng chính trị theo định nghĩa giữ quan điểm hẹp. Họ mù quáng với những gì họ không muốn thấy. Khả năng thấu cảm là một phần của di sản linh trưởng của chúng ta phải làm cho chúng ta hạnh phúc, nhưng chúng ta không có thói quen chấp nhận bản chất của chúng ta. Khi mọi người giết hại lẫn nhau, chúng ta gọi đó là “động vật”. Nhưng khi họ cho người nghèo, chúng ta ca ngợi họ là người nhân đạo. Chúng ta muốn khẳng định khuynh hướng sau này cho chính mình. Tuy nhiên, nó sẽ khó mang đến bất kì điều gì chúng ta thích về bản thân chúng ta, mà không phải là phần của nền tảng tiến hóa của chúng ta. Tuy nhiên, điều chúng ta cần là một tầm nhìn về bản chất con người bao gồm tất cả xu hướng: tốt, xấu và xấu xí.

Hi vọng lớn nhất của chúng tôi để vượt qua sự khác biệt của bộ lạc là căn cứ vào những cảm xúc đạo đức, bởi vì cảm xúc bất chấp ý thức hệ. Về nguyên tắc, sự thấu cảm có thể ghi đè mọi quy tắc về cách đối xử với người khác. Chẳng hạn khi Oskar Schindler đưa người Do Thái ra khỏi các trại tập trung trong thế chiến thứ 2, ông ấy đã bị xã hội ra lệnh rõ ràng về cách đối xử với con người thế nào, cho dù cảm xúc của ông ấy bị chi phối.

Cảm xúc quan tâm có thể dẫn đến những hành động lật đổ, như trường hợp của người cai ngục, người mà trong thời chiến đã cho tù nhân chỉ có nước và bánh mì, nhưng thỉnh thoảng lại lẻn cho vào quả trứng chín. Tuy nhiên, những cử chỉ nhỏ của anh ta, nó đã khắc sâu vào ký ức của tù nhân như là một dấu hiệu cho rằng không phải tất cả kẻ thù họ đều là quái vật. Và sau đó có nhiều hành động thiếu sót, như khi quân đội có thể đã giết người bị bắt mà không chịu hậu quả tiêu cực nhưng quyết định không làm vậy. Trong chiến tranh, sự kiềm chế có thể là một dạng của lòng  trắc ẩn.

Cảm xúc át chủ bài. Đó là tại sao khi nói về những mô hình vai trò đạo đức, chúng ta nói đến trái tim của họ, không phải bộ não (ngay cả khi, như bất kì nhà khoa học thần kinh nào sẽ chỉ ra, trái tim là chỗ dựa của cảm xúc là một khái niệm đã lỗi thời). Chúng ta dựa nhiều vào những gì chúng ta cảm thấy hơn những gì chúng ta nghĩ khi giải quyết tình huống khó xử về đạo đức.

Không phải tôn giáo và văn hóa không đóng vai trò gì, nhưng các khối xây dựng đạo đức rõ ràng có trước nhân loại. Chúng ta nhận ra chúng trong những họ hàng linh trưởng của chúng ta, với sự thấu cảm dễ thấy nhất ở hầu hết tinh tinh và vượn người. Những qui tắc đạo đức nói cho chúng ta biết khi nào và làm thế nào áp dụng khuynh hướng thấu cảm của chúng ta, nhưng chính bản thân xu hướng này đã tồn tại từ thời kì xa xưa.

Nguồn bài viết: https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_evolution_of_empathy

Tác giả:  FRANS DE WAAL 

Người dịch: Lý Phụng Hoa

Edit: Nguyễn Thị Bích Ngọc

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.